Sözleşme imzalamadan önce hangi maddeler kontrol edilir ve riskler nasıl azaltılır

Bir sözleşme taslağını imzadan önce okurken sorulacak asıl soru, metnin adil görünüp görünmediği değildir. Asıl soru şudur: karşı taraf yükümlülüğünü yerine getirmezse bu metin bana ne yapma imkanı veriyor. Sözleşmenin işlevi ilişki yolunda giderken görünmez, ilk aksama yaşandığında ortaya çıkar. İmza öncesi kontrolün amacı da metni baştan sona okumuş olmak değil, aksama anında hangi maddenin devreye gireceğini önceden bilmektir.

Bu bakış, madde sırasını takip eden klasik okumaya göre daha kullanışlıdır, çünkü bir sözleşmede her madde aynı işi yapmaz. Bazı maddeler ilişkiyi tanımlar, bazıları sapma anında yaptırım üretir, bazıları ise uyuşmazlık çıktığında ispat ve takip zeminini kurar.

Sözleşme metnini üç katmana ayırarak okumak

Taslağı üç katmana bölmek, hangi boşluğun gerçekten riskli olduğunu görünür kılar. Tanım katmanı zayıfsa taraflar neyin borçlanıldığı konusunda anlaşamaz. Sapma katmanı zayıfsa ihlal karşısında elde yaptırım kalmaz. Kanıt ve çıkış katmanı zayıfsa hak var olsa bile kullanılması zorlaşır.

Katman	Cevapladığı soru	Bu katmanda yer alan maddeler
Tanım	Kim, neyi, ne zaman ve hangi ölçüde borçlanıyor	Taraflar ve temsil yetkisi, konu ve kapsam, bedel ve ödeme takvimi, ifa zamanı, teslim ve kabul ölçütü
Sapma	Edim gecikir, eksik veya ayıplı olursa ne olur	Temerrüt, ceza koşulu, ayıptan sorumluluk, fesih ve dönme, mücbir sebep, sorumluluk sınırı
Kanıt ve çıkış	Uyuşmazlık çıkarsa hangi zeminde ilerlenir	Bildirim ve tebligat düzeni, kayıt ve belge tutma, uyuşmazlık çözümü, sona ermeden sonra yaşayan hükümler

İmzayı atan kişi karşı tarafı gerçekten bağlıyor mu?

İncelemede çoğu zaman atlanan ilk nokta madde metni değil, tarafın kimliğidir. Tüzel kişi adına imza atan kişinin temsil yetkisi ticaret sicili kayıtlarından ve imza sirkülerinden kontrol edilmelidir; yetkisi bulunmayan kişinin imzası şirketi bağlamayabilir ve bu eksiklik ancak sonradan verilecek icazetle giderilir. Unvanın tam yazılması, vergi kimlik bilgisi ve tebligata elverişli adres de aynı ölçüde önemlidir.

İkinci nokta şekildir. Her sözleşme adi yazılı metinle geçerlilik kazanmaz. Taşınmaz satışı tapu müdürlüğünde resmi senetle yapılır, taşınmaz satış vaadi ise noterde düzenleme biçimindedir. Kefalette yazılı şekil tek başına yetmez; kefilin sorumlu olduğu azami miktar, kefalet tarihi ve müteselsil kefil olma iradesi kefilin el yazısıyla yazılır, evli kefilde eşin rızası aranır. Sınai Mülkiyet Kanunu da marka devri gibi işlemler için ayrı şekil koşulları öngörür ve sicile kaydedilmeyen işlem iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez. Şekil koşuluna uyulmaması, içeriği ne kadar ayrıntılı olursa olsun metni işlevsiz bırakabilir.

Kapsam, bedel ve ifa zamanındaki boşluklar

Uyuşmazlıkların önemli bölümü açık bir ihlalden değil, tarafların aynı maddeyi farklı anlamasından doğar. Kapsam maddesinde gerekli çalışmalar gibi ölçüsüz ifadeler, ödeme maddesinde vadenin ve gecikme sonucunun yazılmaması, teslim maddesinde kabul ölçütünün tanımlanmaması bu tartışmayı besler. Ek iş talebinin nasıl fiyatlanacağı, kaç revizyonun bedele dahil olduğu ve kısmi ifanın kabul sayılıp sayılmayacağı da imza öncesinde netleşmesi gereken başlıklardır.

Sözleşmenin sessiz kaldığı yerde boşluk oluşmaz; Türk Borçlar Kanunu’nun tamamlayıcı hükümleri devreye girer. Faiz kararlaştırılmamışsa kanuni faiz uygulanır, ayıp bildirimi düzenlenmemişse kanundaki genel rejim geçerli olur. Dolayısıyla imza öncesi kontrol, yazılanı denetlemek kadar yazılmayanın hangi kuralla tamamlanacağını görmektir. Taslağı bu gözle okumak için Bursa avukatlık bürosu ile birlikte çalışmak, sonradan yorum tartışmasına dönüşecek noktaların imza öncesinde fark edilmesini kolaylaştırır.

Aksama halinde devreye giren maddeler

Temerrüt maddesi, borçlu geciktiğinde ihtar gerekip gerekmediğini ve hangi sürenin sonunda hangi hakların doğacağını belirler. Ceza koşulu ise ihlalin sonucunu peşinen fiyatlandırır; hakim aşırı bulduğu ceza koşulunu indirebilir, ancak Türk Ticaret Kanunu tacirler bakımından bu indirim talebini sınırlar. Aynı madde bu nedenle işletme ile tüketici bakımından farklı sonuç doğurur. Fesih ile dönme arasındaki fark da gözden kaçırılmamalıdır: biri sözleşmeyi ileriye etkili biçimde sona erdirir, diğeri alınanların iadesini gündeme getirir.

Mücbir sebep maddesi taslaklarda sıklıkla yüzeysel yazılan yerlerden biridir. Hangi olayların mücbir sebep sayıldığı, bildirimin ne kadar sürede yapılacağı ve engelin uzaması halinde sözleşmenin akıbeti yazılı değilse tartışma yeniden genel hükümlere taşınır. Karşı tarafın hazırladığı matbu metinlerde ise genel işlem koşullarına ilişkin düzenleme bir güvence sağlar: beklenmedik nitelikteki ve karşı taraf aleyhine olan kayıtlar ile düzenleyene tek yanlı değiştirme yetkisi veren kayıtlar yazılmamış sayılır. Yine de bu koruma müzakerenin yerini tutmaz, çünkü hangi kaydın bu kapsama girdiği çoğu zaman ancak yargılama sırasında tartışılır.

Sözleşme sona erdikten sonra yaşayan hükümler

Bazı maddeler ilişkinin bitmesiyle etkisini yitirmez. Gizlilik, fikri hak sahipliği, rekabet sınırlaması, uyuşmazlık çözümü ve tebligat düzeni bu gruptadır. Bir taslakta bu maddelerin ne kadar süreyle ayakta kalacağı yazılı değilse, sözleşme sona erdikten sonra tarafların aynı metni farklı yorumlaması olağandır. Proje kapsamında üretilen tasarım, yazılım veya marka gibi değerlerin kime ait olacağı da bu katmanda kararlaştırılır; devir ayrı bir işleme bağlıysa bunun nasıl yapılacağı ayrıca yazılmalıdır.

Uyuşmazlık çözümü tercihi de imza anında yapılmış olur. Tacirler ve kamu tüzel kişileri aralarında yetki sözleşmesi yapabilir; tahkim şartı kabul edildiğinde ise uyuşmazlık devlet mahkemesi yerine hakem önüne taşınır. Bu tercihin sonuçları sözleşme imzalandıktan sonra tek taraflı biçimde değiştirilemez, bu yüzden imzadan önce bilinçli olarak seçilmelidir.

İmza öncesi kısa kontrol listesi

Aşağıdaki adımlar hukuki incelemenin yerine geçmez, ancak metni imzalamadan önce taraf olan herkesin kendi başına yapabileceği kontrollerdir.

1. Taraf unvanları, vergi bilgileri ve imza yetkisi resmi kayıtlarla uyuşuyor mu
2. Metinde atıf yapılan eklerin tamamı elinizde ve imzalı mı
3. Rakamlar yazı ile rakam arasında tutarlı mı, doldurulmamış boşluk kalmış mı
4. Sayfa sayısı, paraf ve imza alanları eksiksiz mi
5. Otomatik uzama kaydı var mı, fesih ihbarı hangi tarihe kadar yapılmalı
6. Tek yanlı değiştirme, tek yanlı fesih veya yalnızca bir tarafa yüklenen ceza kaydı bulunuyor mu
7. Tebligat adresi ile bildirim yöntemi açıkça yazılmış mı
8. Sözleşme sona erdikten sonra hangi maddeler yürürlükte kalıyor

Kontrolü tek seferlik bir işten çıkarmak

Önleyici risk yönetimi tek bir sözleşmenin okunmasıyla bitmez. Yürürlükteki sözleşmelerin listelendiği bir envanter, yenileme ve fesih ihbar tarihlerini gösteren bir takvim, tekrar eden ilişkiler için hazırlanmış standart madde seti ve ifa sürecinde üretilen yazışmaların arşivlenmesi sonraki dosyalarda ispat yükünü hafifletir. İmzadan sonra tutulan teslim tutanakları ile e-posta kayıtları, uyuşmazlık çıktığında çoğu zaman metnin kendisi kadar belirleyici olur.

Buradaki değerlendirmeler tipik sözleşme yapıları üzerinden yazılmış genel bilgilendirmedir; sizin metninizde hangi maddenin ağır bastığı tarafların sıfatına, işin niteliğine ve müzakere geçmişine göre değişir. Sözleşme taslağınızın kendi ticari ilişkinizde ne anlama geldiğini değerlendirmek için Bursa Nilüfer’de faaliyet gösteren Mia Hukuk & Danışmanlık ile iletişime geçebilirsiniz.