Diş Teli Takılan Hastada Ağız Bakımı ve Beslenme Düzeni

Braketler takıldıktan sonra fırçanın temizlemesi gereken yüzey belirgin biçimde artar. Her braketin dört kenarı, telin altında kalan şerit ve bağlama lastiklerinin çevresi, kılların doğrudan giremediği yeni köşeler oluşturur. Tel takılmadan önce yeterli olan fırçalama alışkanlığı, aynı süreyle uygulandığında artık aynı temizliği vermez.

Bunun iki somut karşılığı vardır. Braket çevresinde uzun süre kalan plak asit üretir ve mine yüzeyinde beyaz, mat lekeler bırakabilir; bunlar yüzeysel bir boya lekesi değil mineral kaybıdır ve braketler söküldükten sonra da görünür kalabilir. İkincisi diş eti iltihabıdır: kızarıklık, şişlik ve fırçalama sırasında kanama. Her iki tablo da tedavinin kaçınılmaz sonucu değildir, günlük temizlik düzeniyle önlenebilir başlıklardır.

Braket ve telin ağızda oluşturduğu yeni yüzeyler

• Braketin diş eti tarafındaki kenarı: fırça bu bölgeye düz açıyla geldiğinde kıllar kenara değmeden geçer
• Telin altında kalan diş yüzeyi: alışılmış fırçalama hareketiyle ulaşılamaz, ayrı bir aletle temizlenmesi gerekir
• Bağlama lastiklerinin çevresi: gıda artığı ve plak burada tutunur
• Braket ile diş eti arasındaki dar aralık: diş eti şiştiğinde bu aralık daha da kapanır ve temizlik zorlaşır
• Yanak ve dudak iç yüzeyi: ilk haftalarda sürtünmeye bağlı tahriş görülebilir, bu bir bakım sorunu değil alışma sorunudur

Bu bölgeler tedavi ilerledikçe değişir. Dişler hizalandıkça telin diş yüzeyine göre konumu da değişir, daha önce kolay ulaşılan bir nokta zorlaşabilir. Bakım düzeni bu yüzden bir kez öğrenilip sabitlenen bir alışkanlık değil, kontrollerde diş eti durumuna bakılarak gözden geçirilen bir uygulamadır.

Fırçalama düzeni: öğün sonrası kısa tur, akşam uzun tur

Sabit tel takıldığında fırçalama sıklığı günde iki kereden öğün sonrasına kayar. Gün içindeki turların işi kalıntıyı uzaklaştırmaktır ve kısa sürer. Ayrıntılı temizlik akşama bırakılır; ara yüz temizliği ve florür içeren diş macunuyla yapılan uzun tur bu seansta tamamlanır.

1. Ağzı suyla çalkalayarak iri gıda artıklarını uzaklaştırın
2. Yumuşak kıllı fırçayı braketin diş eti tarafındaki kenarına yaklaşık kırk beş derecelik açıyla dayayın ve küçük dairesel hareketlerle diş eti kenarını temizleyin
3. Aynı hareketi braketin çiğneyici yüzey tarafındaki kenarı için tekrarlayın, fırçayı bu kez ters yönden yaklaştırın
4. Dişlerin iç yüzeylerini ve çiğneyici yüzeyleri ayrı bir tur olarak temizleyin, bu yüzeylerde braket yoktur ama plak birikimi sürer
5. Dil sırtını fırçanın arka yüzüyle veya dil temizleyiciyle temizleyin
6. Aynada braketlere bakın: yüzeyi parlak görünmeyen bir braketin çevresinde plak kalmıştır

Son adım pratikte en işe yarayan kontroldür, çünkü temizliğin yeterliliğini geçen süreyle değil görünen sonuçla ölçer. Baskıyı artırmak bu sonucu iyileştirmez; sert bastırmak plağı değil diş etini ve mine yüzeyini etkiler. Elektrikli fırça kullanılıyorsa ortodonti hastaları için üretilen başlıklar tercih edilir, ancak fırçanın türü doğru açının ve yeterli kapsamın yerini tutmaz.

Fırçanın giremediği yerler ve ara yüz temizliği

Braket çevresindeki temizliğin tamamlanması için tek başına diş fırçası yetmez. Telin altındaki şeridi ve braketler arasındaki üçgen boşlukları temizleyen alet ara yüz fırçasıdır; ince uçlu bu fırça telin altından geçirilerek her braket aralığında birkaç kez ileri geri hareket ettirilir. Diş ipi ise dişler arasındaki temas noktasına ulaşmak için kullanılır ve sabit tel varken ipi telin altından geçiren bir aparat ya da bu iş için üretilmiş sert uçlu ip gerekir.

Ara yüz fırçasının kalınlığı diş eti ile tel arasındaki boşluğa göre seçilir. Çok ince bir fırça yüzeye değmeden geçer, çok kalın olan ise diş etini zorlar; doğru ölçünün ve giriş açısının hastaya bizzat gösterilmesi bu yüzden ilk randevunun işidir. Bakım eğitimi, izmir diş teli tedavisi süreci içinde tedavi planının yanında yürüyen ayrı bir başlıktır ve diş eti durumuna göre kontrollerde güncellenir.

Ağız duşu bu araçlara ek olarak kullanılabilir ve özellikle telin altında kalan gevşek artıkları uzaklaştırmakta işe yarar. Ancak plak yüzeye yapışık bir tabakadır, su basıncı tek başına onu kaldırmaz. Florür içeren gargara da hekimin uygun görmesi halinde düzene eklenebilir. Ne ağız duşu ne gargara, fırça ve ara yüz fırçasının yerine geçer.

Hangi gıda neden sorun çıkarır

Beslenme uyarılarının tamamı iki gerekçeye dayanır: gıdanın apareye mekanik zarar vermesi ve gıdanın plakla birlikte mine yüzeyinde asit ortamı oluşturması. Bu ayrımı görmek listeyi ezberlemekten daha işlevseldir, çünkü listede yer almayan bir gıdayla karşılaşıldığında hangi gerekçenin geçerli olduğuna bakarak karar verilebilir.

Risk türü	Örnek	Ağızda ne olur	Pratik karşılık
Sert gıdalar	Buz, kabuklu kuruyemiş, sert şekerleme, patlamamış mısır taneleri	Braket kopar, tel bükülür	Kabuk kırma ve sert cisim ısırma işini dişe yaptırmamak
Yapışkan gıdalar	Karamel, lokum, yumuşak şekerleme	Braket çevresine yapışıp çekerek yerinden oynatır	Tedavi boyunca atıştırmalık listesinin dışında tutmak
Ön dişle ısırılan gıdalar	Elma, havuç, mısır koçanı, sert ekmek kabuğu	Ön braketlere doğrudan koparma kuvveti biner	Küçük parçalara bölüp azı dişleriyle çiğnemek
Şekerli ve asitli içecekler	Gazlı içecek, hazır meyve suyu, enerji içeceği	Plaktaki asit üretimi uzar, mine kaybı riski artar	Öğün dışında su tercih etmek, içildiğinde ağzı suyla çalkalamak
Tel altında kalan lifli gıdalar	Kırmızı et, pırasa, taze mısır	Tel altında birikir, koku ve plak yapar	Öğün sonrası ara yüz fırçasını atlamamak
Renk veren gıdalar	Koyu çay, kahve, salça, köri	Şeffaf bağlama lastiklerinde renklenme görülür	Lastikler kontrol randevusunda yenilenir

Bu tablo kalıcı bir yasak listesi değildir. Çoğu satırda sorun gıdanın kendisi değil ağza alınma biçimidir: elma yasak değildir, ön dişlerle ısırılması sorun çıkarır. Yapışkan şekerlemeler bu esnekliğin dışında kalır, çünkü orada sorun çiğneme biçiminden değil malzemenin braket çevresine yapışıp kuvvet uygulamasından doğar.

İlk günler ve her tel ayarından sonraki dönem

Braketlerin takıldığı gün ve telin her yenilenmesinden sonraki birkaç gün, ısırma sırasında hassasiyet olması beklenen bir durumdur. Bu dönemde çiğneme kuvveti gerektirmeyen gıdalar hem daha rahat tüketilir hem de yeni bağlanmış braketlere yük binmesini önler.

• Çorba, yoğurt, süzme peynir, yumurta
• Yumuşak pişmiş sebze, patates püresi, iyi pişmiş makarna
• Kıyma ve kolay dağılan et yemekleri
• Muz ve yumuşak meyveler, ezilmiş veya küçük parçalara bölünmüş halde

Hassasiyet çiğnemeyle birlikte kademeli olarak geriler. İlaç kullanımı gerektiğini düşündüren bir rahatsızlık varsa buna hekim karar verir. Bu dönemde temizliği azaltmak beklenenin tersi sonuç verir: biriken plak diş etini daha hassas hale getirir, dolayısıyla fırçalama yumuşak kıllı fırçayla ve hafif baskıyla sürdürülür.

Braket düştüğünde, tel battığında, lastik koptuğunda

1. Kopan braket tel üzerinde duruyorsa yerinden çıkarmaya çalışmayın, ağızdan tamamen ayrılmışsa saklayın
2. Telin ucu yanağa batıyorsa ortodontik mumu parmak arasında yumuşatıp ucun üzerine kapatın
3. Teli kendiniz kesmeye, bükmeye veya braketi yerine oturtmaya çalışmayın
4. Muayenehaneyi arayıp durumu tarif edin, randevunun öne alınması gerekip gerekmediğine klinik karar verir
5. Kopan tek bir bağlama lastiği acil bir durum değildir, yine de bir sonraki kontrolde belirtilmesi gerekir

Bu durumların ortak yanı planlanan kuvvetin kesintiye uğramasıdır. Braketi düşmüş bir diş, ağızda tel varken bile kendisinden beklenen hareketi yapmaz. Sorun küçük göründüğü için bildirilmediğinde, aradaki hafta boyunca o bölgede plan işlemez.

Kanama, koku ve şişlik: hangisi geçici, hangisi randevu gerektirir

Tel takıldıktan sonraki ilk haftalarda fırçalarken görülen hafif kanama sık rastlanan bir tablodur ve genellikle plağa bağlı diş eti iltihabına işaret eder. Buradaki doğru tepki fırçalamayı azaltmak değil, kanayan bölgeyi yumuşak baskıyla ve düzenli olarak temizlemektir; iltihap gerilediğinde kanama da azalır.

• Ağız kokusunun kaynağı çoğunlukla tel altında kalan gıda artığı ve dil sırtındaki birikimdir, ara yüz ve dil temizliği bu tabloyu belirgin biçimde değiştirir
• Diş etinin braketleri örtecek kadar büyümesi uzun süreli plak birikiminin işaretidir ve muayene gerektirir
• Tek bir dişte zonklayan, ısırmakla artan ve geçmeyen ağrı ortodontik hassasiyetten farklıdır, değerlendirilmesi gerekir
• Ağız içinde iyileşmeyen bir yara veya hep aynı noktada tekrarlayan tahriş, apareyde ayar gerektirebilir

Sakız, asitli içecek ve diş beyazlatma üzerine üç not

• Sakız: sabit tel varken sakız konusundaki tutum hekimden hekime değişir, şekersiz olması yapışma riskini ortadan kaldırmaz, bu yüzden kararı tedaviyi yürüten hekim verir
• Asitli içecekler: asit hem mine yüzeyini doğrudan etkiler hem de plak ortamını besler, öğünle birlikte ve kısa sürede içmek gün boyunca yudumlamaya göre daha az temas süresi bırakır
• Diş beyazlatma: braketler yerindeyken uygulanan beyazlatma, braket altındaki mine ile açıkta kalan mine arasında renk farkı bırakabilir, bu nedenle değerlendirmesi braketler söküldükten sonraya bırakılır

Bakımı sürdürülebilir kılan düzen

• Çantada ve iş masasında yedek bir fırça ile ara yüz fırçası bulundurmak, öğün sonrası turu gerçekten uygulanabilir hale getirir
• Ortodontik mumu yalnızca evde değil çantada da taşımak, tel batmasında ilk saatleri rahatlatır
• Akşam turunu sabit bir saate bağlamak, yorgunken atlanma ihtimalini azaltır
• Temaslı spor yapılıyorsa ağız koruyucu kullanımını hekimle konuşmak gerekir
• Kontrol randevusundan önceki gece yoğunlaştırılan temizlik, aradaki haftaların yerini tutmaz

Bakım talimatının ayrıntısı braketin tipine, diş eti durumuna ve hastanın yaşına göre değişir. Çocuk hastada ebeveyn denetimi, erişkinde ise mevcut dolgular ve diş eti çekilmesi gibi başlıklar tabloyu farklılaştırır. Ortodonti ve şeffaf plak tedavilerini İzmir Bayraklı’daki muayenehanesinde uygulayan Uzm. Dt. Çağrı Şibal da tedavi kararını ve planını muayene sonrasında kişiye özel olarak belirler. Buradaki başlıklar genel çerçeveyi anlatır, uygulanacak bakım düzenini hastayı gören hekim belirler.