Uluslararası araştırma, ozon maruziyetinin kanser ölümlerini yüzde 80 artırdığını ortaya koydu. İstanbul’da da ozon kirliliğinde yüzde 10’luk artış yaşandı.
Uluslararası bir araştırmaya göre, kısa vadeli ozon maruziyeti ile kanser türlerinden kaynaklanan ölümler arasındaki ilişki incelendi. Avustralya, Brezilya, Kanada, Şili, Güney Kore, Meksika, Yeni Zelanda ve Tayland’daki 9 milyon 223 bin 332 ölüm vakası üzerinden yapılan çalışmanın sonuçları Journal of Hazardous Materials bilim dergisinde yayımlandı.
2000 yılında 261 bin 270 olan ozon bağlantılı ölümler, 2023’te yüzde 80 artış göstererek 469 bin 860’a ulaştı. Trafik ve orman yangınlarından kaynaklanan emisyonlar, ozonla ilişkili kanser ölümlerinin başlıca nedenleri olarak belirlendi. Yıllık ozon konsantrasyonları, trafikten metreküp başına 11 mikrogram, arazi yangınlarından 4,8 mikrogram ve endüstriyel faaliyetlerden 2,66 mikrogram olarak ölçüldü.
Ozon konsantrasyonlarının kaynakları ülkelere göre farklılık gösterirken, Avustralya ve Brezilya’nın bazı bölgelerinde arazi yangınları en büyük etken olarak saptandı. Çalışma, ozon maruziyetindeki her metreküp başına 10 mikrogramlık artışın, 24 yaygın kanser türündeki ölümlerde yüzde 0,84’lük bir yükselişle ilişkili olduğunu ortaya koydu.
Bu artış kanser türlerine göre değişkenlik gösteriyor. Ozon maruziyetindeki aynı artışın karaciğer kanserinde yüzde 0,42, tiroid kanserinde ise yüzde 1,43’lük bir yükselişe neden olduğu belirlendi. Kısa süreli ozon maruziyeti, kanser kaynaklı tüm ölümlerin yüzde 6,37’sini oluştururken, en yüksek oranlar Brezilya’da yüzde 10,8, Şili’de yüzde 6,3 ve Tayland’da yüzde 6 olarak kaydedildi.
Prof. Dr. Mustafa Özdoğan, günlük ozon maruziyeti ile kanser arasındaki istatistiksel ilişkinin, ozonun sadece solunum sistemiyle sınırlı kalmayıp, sistemik bir karsinojenik katalizör olarak tüm vücudu etkilediğini kanıtladığını belirtti. Troposferik ozonun doğrudan bir emisyon kaynağı olmadığını, azot oksitler ve uçucu organik bileşiklerin güneş ışığıyla girdiği fotokimyasal reaksiyonlar sonucu oluşan ikincil bir kirletici olduğunu açıkladı.
Özdoğan, solunum seviyesindeki ozonun canlı dokular için reaktif ve tahrip edici bir molekül olduğunu vurguladı. Kronik veya tekrarlayan kısa süreli ozon maruziyetinin, hücrelerin antioksidan savunma mekanizmalarını baskılayarak kalıcı oksidatif stres yarattığını ve bunun DNA hasarına, telomer kısalmasına ve genetik değişimlere yol açtığını ifade etti. Bu etkilerin kanserle ilgili genleri bozarak hastalığın ilerlemesini hızlandırdığını belirtti.
Farklı çalışmalarda ozon maruziyetinin risklerinin incelendiğini söyleyen Özdoğan, Çin’deki Fudan Üniversitesi çalışmalarının ozonun etkilerinin ‘akciğer-karaciğer ekseni’ üzerinden yayıldığını gösterdiğini aktardı. Ozon maruziyetinin akciğer mikrobiyotasını bozarak sistemik dolaşıma inflamatuar sinyaller gönderdiğini, bu sinyallerin karaciğerde lipid metabolizmasını bozduğunu ve demir bağımlı hücre ölümü mekanizmalarını tetiklediğini belirtti. Bu bulgunun, ozonun solunum sisteminden uzak organlarda kanser ölümünü neden artırdığını açıklayan biyolojik bir köprü olduğunu kaydetti.
Özdoğan, Türkiye’de 2024’te metreküp başına 15,3 mikrogram olan PM2,5 ortalamasının 2025’te 19,2 mikrograma yükseleceğini hatırlattı. Ozon kirliliğinde ise İstanbul gibi metropollerde 2024’te bir önceki yıla kıyasla yüzde 10 artış yaşandığını sözlerine ekledi.
Türkiye’de ozon için yasal sınır değerinin 8 saatlik ortalamada metreküp başına 120 mikrogram olduğunu, bunun Dünya Sağlık Örgütü’nün önerdiği 100 mikrogramın üzerinde kaldığını anlattı. Kanser hastaları ve risk grubundaki bireyler için ozon maruziyetini en aza indirmenin tedavi başarısı ve yaşam kalitesini doğrudan etkilediğini belirtti. Ozon konsantrasyonlarının en yoğun olduğu saatlerde dış mekan aktivitelerinin kısıtlanması, hava kalitesi takibi, antioksidan destekli beslenme ve iç mekan güvenliğinin önemini vurguladı.
Yorum Yap